Szariat – Prawo Boskie: Społeczna i Ludzka Norma cz. III

Z zewnątrz ta funkcja szari’atu jest trudna do zrozumienia. Z pozoru wydaje się, że szari’at zawiera prawa dotyczące małżeństwa, handlu, podziału spadku czy spraw państwowych. To wszystko są działania mieszczące się w sferze czasu i wielości. Jakże więc można je połączyć, by odzwierciedlały jedność? Otóż chodzi o to, że wszystkie działania są po prostu działaniami bez względu na to, czy są wykonywane zgodnie z szari’atern, czy też nie. Jednakże wpływ tych działań na dusze ludzi jest   zupełnie inny i zależy od tego, czy są podejmowane zgodnie z prawami ludzkimi, czy też w zgodzie z nauką szari’atu. W tym drugim wypadku .religijny kontekst danego działania i wewnętrzne powiązanie nauk szari’atu z duchowym życiem człowieka przekształcają działanie świeckie w religijne. Dusza nie rozprasza się na niezliczone formy działania, ponieważ samo działanie ma pozytywny wpływ na duszę, wpływ decydujący o jej integracji.

Istnieje pewien hadis, według którego człowiek utrzymujący swoją rodzinę w równym stopniu wypełnia akt wiary, jak podczas modlitwy. Jest to twierdzenie trudno zrozumiałe dla kogoś nie zaznajomionego z tradycyjnym życiem. We współczesnym społeczeństwie nie sposób w większości działań doszukać się religijnego znaczenia. Z wyjątkiem nielicznych urzędów, ściśle powiązanych z zaspokajaniem potrzeb religijnych, na ogół praca zarobkowa człowieka pozbawiona jest znaczenia religijnego. Rozpad tradycyjnego społeczeństwa chrześcijańskiego, w którym każde działanie miało znaczenie religijne, dawno doprowadził na Zachodzie do sekularyzacji znacznych sfer życia. Współczesny człowiek pragnący harmonii we własnym życiu z wielkim trudem nadaje religijne znaczenie codziennej pracy, którą z konieczności musi wykonywać.

Szari’at sprawia, że zdobywanie chleba powszedniego jest aktem religijnym, wykonywanym przez muzułmanina ze świadomością, że podejmuje działanie pile „Bogu i równie obowiązkowe jak spełnianie czysto religijnych nakazów. Szari’at nadaje religijną konotację wszystkim działaniom koniecznym dla życia człowieka, lecz oczywiście nie tym działaniom, które są zwykłym luksusem. W ten sposób całe życie człowieka i cała jego działalność nabierają znaczenia religijnego. Gdyby było inaczej, człowiek byłby wewnętrznie podzielony, rozbity, a tego islam stara się uniknąć. Podporządkowując swoje życie zasadom wyznaczonym przez szari’at, człowiek unika wielu nie przewidzianych nieszczęść, co mu zapewnia życie w pełnym tego słowa znaczeniu.

 

Ktoś mógłby wysunąć zarzut, że całkowita akceptacja szari’atu niszczy inicjatywę człowieka. Jest to jednak krytyka pozbawiona rozumienia wewnętrznego funkcjonowania prawa Boskiego. Prawo bowiem otwiera przed człowiekiem wiele dróg zgodnych z ludzką naturą i jej potrzebami w ramach ogólnego schematu, który dotyczy wszystkich. Inicjatywa człowieka polega na wyborze’ tego, co jest, zgodne z jego potrzebami, i na życiu zgodnym z normami Boskimi określonymi przez szari’at. Inicjatywa nie przejawia się w buncie wobec prawdy, bo to jest rzeczą prostą, dziejącą się w sposób naturalny. Inicjatywa .i twórcze działanie wynikają przede wszystkim z dążenia do życia w zgodzie z prawdą, ze stosowania jej zasad do warunków, jakie los przynosi człowiekowi. Połączenie wszystkich tendencji i działań w ramach schematu nakazanego przez Boga wymaga od człowieka pełnej inicjatywy i energii twórczej.

Dla muzułmanina szari’at jest wiecznym i transcendentnym prawem, a to, jak zostało ono skodyfikowane i usystematyzowane, stało się przedmiotem zainteresowania dopiero w czasach współczesnych. Badania orientalistów które zazwyczaj mają charakter historyczny, poświęcały uwagę procesowi stopniowej kodyfikacji szari’atu i ustalenia jego formy, która obowiązywała w świecie muzułmańskim przez ostatnie tysiąclecie. Przyjrzenie się temu procesowi może być użyteczne, trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że prawo Boskie, choć zostało sformułowane w kilku etapach, w niczym nie straciło swojego Boskiego charakteru i niezmienności swoich zasad.

Istota całego szari’atu zawarta jest w Koranie. Ale Święta ..Księga zawiera tylko zasady wszelkiego prawa. Zawiera prawo w potencji, a nie w aktualności; prawo nie jest tam wyrażone expressis verbis, w każdym razie nie ma w Koranie wszystkich różnorodnych aspektów szari’atu.

Dlatego też zachodził stopniowy proces upowszechniania zewnętrznej formy prawa i dostosowywania go do wszystkich sfer ludzkiego życia. Proces ten trwał mniej więcej trzy wieki, kiedy to napisane zostały wielkie dzieła prawnicze islamu sunnickiego i szyickiego, przy czym w obu wypadkach proces ten był nieco inny.

Zasady prawa zawarte w Koranie zostały wyjaśnione i rozszerzone w hadisach o Proroku i jego sunnie, stanowiących razem drugie podstawowe źródło prawa. Te zaś można było zrozumieć dzięki zgodnej opinii społeczności muzułmańskiej (idżma). Wreszcie te wszystkie źródła prawa, gdy to tylko było potrzebne, uzupełniano przez analogię (kijas). A zatem, zgodnie z tradycyjnym poglądem muzułmańskim, źródłem szari’atu jest Koran, hadis, idżma oraz kijas, przy czym dwa pierwsze są najważniejsze i akceptowane przez wszystkie szkoły prawa, natomiast dwa pozostałe uznaje się albo za mniej ważne, albo nawet odrzuca.

Znaczenie Koranu i hadisów jest oczywiste. Kilka słów trzeba natomiast poświęcić dwom pozostałym źródłom. Idżma oznacza zgodę społeczności muzułmańskiej na jakieś zagadnienia prawnicze.. Znaczenie idżmy wynika z hadisu: „Moja społeczność nigdy nie będzie zgodna w błędnych sprawach”. Niektórzy muzułmańscy moderniści, którzy zamiast upodabniać człowieka do Boga upodabniają Boga do człowieka, zwłaszcza człowieka dwudziestego wieku, próbowali utożsamiać idżmę z „demokracją” parlamentarną. Nie jest to jednak słuszne, ponieważ po pierwsze idżma może obowiązywać jedynie wtedy, gdy Koran i hadisy nie wyjaśniają któregoś z aspektów prawa, przez co jego działanie jest w tym zakresie ograniczone, a po drugie idżma jest procesem stopniowym, w wyniku którego społeczność przez dłuższy czas dochodzi do zgodnej opinii w jakiejś kwestii prawa. Wreszcie w ciągu wieków muzułmanie doszli do przekonania, że wydawanie opinii na temat problemów prawniczych należy do alimów, którzy jako jedyni znają doskonale naukę prawa. Nauka związana z szari’atem jest skomplikowana i wymaga studiów, zanim można twierdzić, że jest się autorytetem w ich zakresie. W równym stopniu można domagać się od .laików diagnozy o jakiejś chorobie, co opinii na temat określonego prawa. Koncepcja idźmy zawsze zakładała zgodę owych ludzi wyspecjalizowanych w prawie, pozostających w ścisłym związku całą społecznością, w której dany problem stopniowo się ujawnia.

 

Natomiast kijas oznacza posługiwanie się rozumem w celu porównania danej sytuacji z istniejącym już dotyczącym jej właśnie przepisem prawnym. Jeśli Koran zakazuje wina, to przez analogię zakazuje się wszelkich napojów alkoholowych, które działają jak wino, a więc wprowadzają w stan upojenia. Stosowanie kijasu nie jest dopuszczeniem racjonalizmu, lecz oznacza posługiwanie się rozumem w ramach prawd objawionych, stanowiących podstawę szari’atu, a także interpretowanie wypowiedzi i postępowania Proroka ujawniające i wyjaśniające społeczności muzułmańskiej te prawdy objawione.

Zarówno idżma jak i kijas są związane z funkcjami alimów, autorytetów W zakresie prawa; są to ludzie, którzy całe życie spędzili na studiowaniu jakiegoś problemu, a w związku z tym mogą wypowiadać na jego temat swój sąd. W islamie nie ma duchowieństwa, a każdy muzułmanin może pełnić funkcje, które w innych religiach zarezerwowane są dla kapłanów. Jednakże nie każdemu muzułmaninowi wolno wydawać opinie dotyczące zagadnień prawnych, ponieważ nie każdy ma odpowiednie kwalifikacje naukowe. Nie każdy może też wydawać opinie w zakresie szari’atu, tak jak i nie każdy może wypowiadać się wiążąco w zakresie astronomii czy medycyny, chyba że ma odpowiednie kwalifikacje. Alimowie są strażnikami prawa tylko dlatego, że odbyli odpowiednie studia i opanowali określone dyscypliny, pozwalające im poznać zasady prawa.

Historycznie cztery wymienione zasady doprowadziły do ukształtowania się prawa. Był to złożony proces, którego szczegóły nie są w pełni znane. Z punktu widzenia znaczenia szari’atu dla muzułmanów dzieje tego procesu, jak już wspomniano, nie są szczególnie istotne. Ponieważ jednak dzisiaj tak wiele uwagi poświęca się historii różnych zagadnień, nie-rzadko więcej niż samym zagadnieniom, konieczne jest przed-stawienie krótkiego zarysu procesu kodyfikowania szari’atu.
Wiele wersetów koranicznych dotyczy zagadnień prawa, lecz nie wszystkie nakazy szari’atu są tam w sposób wyraźny określone. Około osiemdziesięciu wersetów dotyczy konkretnych spraw prawnych. Na przykład przepisy na temat małżeństwa, rozwodu i dziedziczenia są sformułowane bardzo jasno, natomiast wiele innych spraw tekst Koranu tylko implikuje.

 

Jest tam wiele sformułowań o charakterze uniwersalnym, wymagających dalszego wyjaśnienia po n to, by mogły stać się wskazówkami dla ludzkich działań. Takich wyjaśnień i objaśnień w ‚większości wypadków dostarczył sam Prorok, którego życie stanowi pierwszy i najważniejszy okres w procesie kodyfikowania szari’ału.
Jak już wskazywaliśmy, Prorok przede wszystkim wyjaśniał nauki Koranu i sam uczestniczył w formułowaniu szari’atu. Jego metoda, polegająca na stosowaniu ogólnych przepisów islamu do szczegółowych spraw, wyznacza pierwszy okres społecznych dziejów szari’atu. Był to początek życia nowej społeczności ukształtowanej na podstawie jego nauk. Dotyczy ‚to zwłaszcza społeczności medyneńskiej, gdzie Prorok zerwał wcześniejsze więzy plemienne i ustanowił nowy ład, a powstałe wówczas precedensy służyły za model wszystkim późniejszym prawnikom muzułmańskim.

Po tym wyjątkowym okresie w dziejach islamu panowali czterej pierwsi kalifowie, zwykle określani w islamie sunnickim mianem kalifów ortodoksyjnych, prawowiernych albo sprawiedliwych (al-chulafa ar-raszidun) — panował też. Ali, czwarty z tych kalifów i pierwszy imam szczególnie ważny dla szyitów. W tym okresie nakazy Koranu i precedensy z życia Proroka stosowano nie tylko do identycznych wcześniejszych sytuacji, lecz również do nowych warunków, powstających w wyniku gwałtownego rozszerzania się islamu poza homogeniczną strefą Arabii. Podbój części imperium bizantyńskiego, pokonanie imperium sasanidzkiego stworzyły nowe problemy, które rozwiązywano na podstawie wcześniej ustalonych zasad. Zajmowali się tym dawni towarzysze Proroka, a więc ci, dla których służenie islamowi, a nie władzy doczesnej miało znaczenie zasadnicze. Właśnie w tym okresie ustalono wiele procedur, które zostały wcielone w system prawa.

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s